USAID ёрдами тўхтатилгани Ўзбекистонга қандай таъсир қилди?
Европа ҳамкорлиги USAID ўрнини қоплай оладими?
2025 йил бошида АҚШ президенти Дональд Трамп Америка ташқи ёрдамини вақтинча музлатиш ва қайта ташкил этиш ҳақида эълон қилганидан сўнг, Марказий Осиё мамлакатлари олдида ҳам имконият, ҳам таҳдид юзага келди. АҚШнинг Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID) сўнгги ўттиз йил ичида ушбу минтақада таълим, тиббиёт ва озиқ-овқат хавфсизлиги соҳаларида муҳим лойиҳаларни амалга ошириб келаётган эди.
Масалан, 2023–2024 йилларда USAID Тожикистонга Бирлашган Миллатлар Озиқ-овқат дастури орқали эҳтиёжманд оилалар учун тахминан 20 миллион доллар ёрдам ажратган. Бу каби маблағларнинг йўқолиши иқтисоди заиф мамлакатлар учун жуда оғир бўлиши мумкин.
2016 йилда Президент Мирзиёев ҳокимиятга келганидан сўнг, Ўзбекистонга ажратиладиган ёрдам 6 миллион доллардан 40 миллион долларгача ошган.
Трампнинг USAIDни қисқартириш қарори эса бутун минтақани қаттиқ силкитди. Марказий Осиёдаги деярли барча дастурлар тўхтатилди. Қирғизистондаги 78 фоиз ва Тожикистондаги 69 фоиз дастурлар бекор қилинди. Ўзбекистон, Қозоғистон ва Туркманистонда USAID лойиҳалари умуман қолмади.
Бу фақат гуманитар соҳаларга эмас, балки сиёсий мувозанатга ҳам таъсир кўрсатди. USAID савдо, алоқа, энергия, иқлим ўзгаришига мослашув ва фуқаролик жамиятини қўллаб-қувватлаш каби муҳим соҳаларда ҳам фаолият юритарди. Энди бу жабҳаларда бўшлиқ пайдо бўлди.
Айрим ҳукуматлар эса USAID фаолиятини чеклашни ижобий қабул қилмоқда. Чунки бу орқали улар мустақил ННТ ва фаол жамоатчилик ташкилотларига босимни оширмоқда. Масалан, Тожикистонда 2020 йилда USAID ва Оғохон Фонди ҳамкорлигида COVID-19га қарши лойиҳа амалга оширилган эди. Аммо 2022 йилда ҳукумат ушбу фонд фаолиятини чеклашга ўтди.
Европа Иттифоқи ва бошқа донорлар бу бўшлиқни тўлдира оладими?
Молиявий жиҳатдан заифлашган AFD (Франция), GIZ (Германия) каби агентликлар асосий маблағларини Украинага йўналтирган. Шу боис инсон ҳуқуқлари, демократик жараёнлар ва фуқаролик жамиятини қўллаб-қувватлаш соҳалари кескин чекланган.
Хитой ва Россия каби давлатлар ўз ёрдамларини таклиф этмоқда. Аммо бу ёрдамлар инсон ҳуқуқлари ёки ахборот эркинлиги каби либерал қадриятларни тарғиб қилмайди. Бу, айниқса, Ўзбекистондаги каби “давлат томонидан ташкил этилган ННТлар” (GONGO) орқали амалга оширилаётган ҳамкорлик шаклларида намоён бўлади.
Шу билан бирга, АҚШ минтақани бутунлай тарк этиш ниятида эмас. Хавфсизлик, наркотрафикка қарши кураш ва стратегик хомашё бўйича ҳамкорлик ҳали ҳам кун тартибида. Афғонистондан АҚШ чиқиб кетганидан сўнг, экстремизм хавфи кучайди. Қўшни давлатлар — хусусан Тожикистон ва Ўзбекистон — бу хавфларга қарши АҚШ билан ҳамкорликни давом эттирмоқда.
USAID лойиҳаларининг тўхташи, биринчи навбатда, маҳаллий аҳоли, фуқаролик жамияти ва заиф қатламларга таъсир кўрсатади. Янгидан пайдо бўладиган донорлар эса мутлақо бошқа сиёсий талаблар қўйиши мумкин.




