АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Самарқандга ташрифи халқаро экспертлар эътиборини тортди. Айрим таҳлилчилар Вашингтоннинг Марказий Осиёга қизиқиши ортишига Россия ва Хитой билан геосиёсий рақобат ҳамда критик минераллар учун кураш сабаб бўлаётганини айтмоқда. Бошқалар эса Дональд Трамп маъмурияти минтақада демократия ва инсон ҳуқуқларидан кўра бизнес манфаатларига устувор аҳамият бераётганига эътибор қаратмоқда. Хўш, АҚШнинг Ўзбекистонга яқинлашиши ортида қандай манфаатлар бор ва бу Тошкент учун нимани англатади?
18 октябрь куни АҚШ давлат котиби Марко Рубионинг Ўзбекистонга ташрифи ва Самарқандда Марказий Осиёнинг беш давлати иштирокида C5+1 учрашуви ўтказилиши халқаро нашрларнинг диққат марказига чиқди.
Reuters агентлигининг хабар беришича, Рубиога 200 нафардан ортиқ америкалик бизнес раҳбарлари ҳамроҳлик қилмоқда. Музокараларда савдо, инвестиция, энергетика ва критик минераллар масалалари асосий ўринлардан бирини эгаллаши кутилмоқда.
Ташриф Вашингтоннинг Марказий Осиё билан муносабатларни фаоллаштиришга қаратилган сўнгги қадамларидан бири ҳисобланади. 2025 йил ноябрида Дональд Трамп Марказий Осиё президентларини Оқ уйда қабул қилган эди. Бир йил ўтиб, АҚШ давлат котиби минтақада янги иқтисодий келишувлар учун замин яратиш мақсадида Самарқандга келмоқда.
Аммо халқаро таҳлилчилар бу фаоллашувнинг сабаблари ва эҳтимолий оқибатларини турлича баҳоламоқда.
АҚШ Россия ва Хитойга рақобатни кучайтирмоқчими?
16 октябрь куни Arab News нашрида Ҳадсон институти катта илмий ходими Люк Коффининг «АҚШ Марказий Осиёдан четда қололмайди» номли мақоласи эълон қилинди.
Муаллифнинг фикрича, Марказий Осиёнинг стратегик аҳамияти ортиб бораётган бир шароитда Вашингтон минтақадаги иштирокини кенгайтириши зарур.
Коффи буни нефт-газ ресурслари, критик минераллар ва халқаро транспорт йўлакларига бўлган эҳтиёж билан изоҳлайди.
Унинг таъкидлашича, АҚШ ҳозирги имкониятлардан фойдаланмаса, минтақада аллақачон фаол иштирок этаётган бошқа давлатлардан ортда қолиши мумкин.
Таҳлилчи Хитойнинг Марказий Осиё билан ҳамкорлик учун Сиань шаҳрида доимий котибият ташкил этганини мисол келтиради. АҚШ эса C5+1 форматида доимий институционал механизмни кучайтиришга ҳозирча эҳтиёткорлик билан ёндашмоқда.
Коффи Вашингтонга нафақат иқтисодий келишувларни кўпайтиришни, балки олий даражадаги сиёсий мулоқотни ҳам кучайтиришни тавсия қилади. Ҳатто Дональд Трамп Марказий Осиёга ташриф буюрган биринчи амалдаги АҚШ президенти бўлиши кераклигини таъкидлайди.
Унингча, АҚШ учун яна бир муҳим вазифа Озарбайжон билан ҳамкорликни кучайтириш ва Жанубий Кавказ орқали Марказий Осиёга олиб борувчи янги транспорт йўлакларини ривожлантиришдир.
Бу қараш Вашингтоннинг Марказий Осиёга қизиқиши фақат икки томонлама алоқалар эмас, балки кенгроқ геосиёсий стратегиянинг бир қисми эканини кўрсатади.
«АҚШнинг асосий қизиқиши геосиёсий ва ҳарбий-стратегик»
17 октябрь куни Al Jazeera нашрида чоп этилган таҳлилда ҳам Рубионинг Ўзбекистонга ташрифи кенг муҳокама қилинди. Лондондаги Central Asia Due Diligence таҳлил маркази раҳбари Алишер Илҳомовнинг фикрича, Вашингтоннинг Марказий Осиёга қизиқишида геосиёсий ва ҳарбий-стратегик омиллар муҳим ўрин тутади.
У буни минтақанинг Россия ва Хитой манфаатлари кесишган ҳудудда жойлашгани билан изоҳлайди.
Илҳомов АҚШ келажакда Хитойни тийиб туриш мақсадида минтақада ҳарбий базага эга бўлишдан ҳам манфаатдор бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Бироқ бу экспертнинг фарази бўлиб, Вашингтоннинг эълон қилинган расмий режаси эмас.
Таҳлилчи иқтисодий манфаатлар орасида нодир ер элементлари ва бошқа критик минералларни алоҳида кўрсатади.
Хитойнинг ушбу ресурсларни қайта ишлаш ва етказиб бериш занжиридаги мавқеи АҚШни муқобил манбалар излашга ундамоқда.
Ўзбекистон эса минерал ресурсларга эга, бироқ уларни саноат миқёсида ўзлаштириш ва қайта ишлаш учун технология ҳамда инвестициялар талаб этилади.
Шу нуқтаи назардан, Рубионинг бизнес делегацияси билан ташрифи Вашингтоннинг геосиёсий қизиқиши иқтисодий лойиҳалар орқали амалга оширилиши мумкинлигини кўрсатади.
«Энди бизнес муҳим, демократия эмасми?»
Al Jazeera суҳбатлашган яна бир таҳлилчи, Марказий Осиё бўйича эксперт Галия Ибрагимова АҚШ сиёсатининг мазмуни ўзгарганига эътибор қаратган.
Унинг фикрича, илгари Вашингтон минтақада демократик ислоҳотлар, инсон ҳуқуқлари ва сиёсий эркинликлар масаласини фаол илгари сурган бўлса, Трамп маъмурияти даврида амалий иқтисодий келишувлар устуворликка айланган.
Ибрагимова аввал Ғарб давлатлари демократия ва инсон ҳуқуқлари бўйича талаблар қўйганида Марказий Осиё раҳбарлари кўпроқ Россия ёки Хитойга юзланганини таъкидлайди.
Ҳозир эса, унинг талқинича, вазият ўзгарган: АҚШ сиёсий талаблардан кўра бизнес манфаатларини биринчи ўринга қўймоқда.
Бу ўзгаришни Ўзбекистон–АҚШ муносабатлари мисолида ҳам кузатиш мумкин.
Al Jazeera Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг АҚШ иқтисодиётига йирик инвестициялар йўналтириш ва америкалик компаниялар маҳсулотларини харид қилиш бўйича билдирган режаларига эътибор қаратган.
Нашр Вашингтон Тошкент билан иқтисодий алоқаларни кучайтираётган бир пайтда, Ўзбекистондаги сиёсий эркинликлар ва инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ муаммолар очиқ муҳокамаларда етарлича ўрин олмаётганини танқид қилади.
Инсон ҳуқуқлари Вашингтон кун тартибидан чиқиб қолдими?
Алишер Илҳомов ҳам Трамп маъмурияти даврида инсон ҳуқуқлари АҚШ ташқи сиёсатининг устувор йўналишларидан четга сурилганини таъкидлайди.
Унинг фикрича, шу сабабли Рубионинг Самарқанддаги музокараларида сиёсий маҳбуслар, мустақил журналистларга босим ва фуқаролик эркинликлари масалаларига жиддий эътибор қаратилиши кутилмаяпти.
Норвегия Ҳельсинки қўмитасининг катта сиёсий маслаҳатчиси Ивар Дале ҳам Al Jazeera нашрига берган изоҳида АҚШ Давлат департаменти C5+1 форматида инсон ҳуқуқлари масаласини яна кун тартибига қайтариши кераклигини билдирган.
Унинг фикрича, Вашингтон минтақада жиддий ва узоқ муддатли ҳамкор сифатида қабул қилинишни истаса, бу йўналишни эътибордан четда қолдирмаслиги лозим.
Бу қарашлар АҚШнинг Марказий Осиё сиёсатида муҳим зиддиятни очиб беради.
Бир томондан, Вашингтон минтақа давлатларининг иқтисодий шеригига айланишни истамоқда. Иккинчи томондан, халқаро ҳуқуқ ҳимоячилари иқтисодий манфаатлар демократия ва инсон ҳуқуқлари масалаларини иккинчи даражага тушириб қўйишидан хавотир билдирмоқда.
Ўзбекистон учун бу ҳолат алоҳида аҳамиятли. Чунки АҚШ билан муносабатлар фақат савдо ва инвестицияларга эмас, балки мамлакатнинг халқаро нуфузи, қонун устуворлиги ва фуқаролик жамияти билан боғлиқ жараёнларга ҳам таъсир қилиши мумкин.
Ўзбекистон Россия ёки Хитойдан узоқлашяптими?
Бироқ АҚШ билан алоқаларнинг кучайишини Ўзбекистоннинг Россия ёки Хитойдан узоқлашиши сифатида талқин қилиш ҳам бир томонлама ёндашув бўлар эди.
Карнеги халқаро тинчлик жамғармасининг 2026 йил май ойида эълон қилинган тадқиқотида сиёсатшунос Женнифер Муртазашвили Марказий Осиё давлатларининг ташқи сиёсатини турли соҳалар бўйича ҳамкорлар танлаш стратегияси сифатида тушунтиради.
Унинг таҳлилига кўра, минтақа мамлакатлари муайян геосиёсий блокка қўшилишдан кўра, иқтисодиёт, энергетика, хавфсизлик ва транспорт каби соҳаларда турли шериклар билан ишлашни афзал кўрмоқда.
Бу ёндашув Ўзбекистон ташқи сиёсатида ҳам кўринади. Россия меҳнат миграцияси, энергетика ва савдода муҳим ўрин тутади. Хитой йирик савдо ва инфратузилма ҳамкори ҳисобланади. Европа Иттифоқи билан инвестициялар ва транспорт йўлаклари бўйича алоқалар кенгаймоқда. АҚШ эса технологиялар, критик минераллар ва янги иқтисодий лойиҳалар орқали ўз иштирокини кучайтиришга ҳаракат қилмоқда.
Муртазашвилининг таҳлилидан келиб чиқадиган хулоса шуки, Марказий Осиё давлатларини фақат АҚШ, Россия ёки Хитойдан бирини танлашга интилаётган мамлакатлар сифатида кўриш тўғри эмас.
Аксинча, улар рақобатлашаётган давлатларнинг имкониятларидан ўз миллий манфаатлари учун фойдаланишга интилмоқда.
Reuters: Рубионинг ташрифида Россияга қарши санкциялар масаласи ҳам бор
18 октябрь куни Reuters агентлиги эълон қилган таҳлилда Рубионинг Самарқандга ташрифи фонида яна бир муҳим масала кўтарилди.
Агентлик суҳбатлашган Марказий Осиё дипломатларидан бири Вашингтоннинг Россияга қарши санкцияларни четлаб ўтиш ҳолатларига нисбатан сиёсати қандай давом этиши минтақа давлатларини қизиқтираётганини билдирган.
Марказий Осиё мамлакатлари Россия билан чуқур иқтисодий алоқаларга эга. Шу билан бирга, Ғарб давлатлари айрим товарлар минтақа орқали Россияга етказиб берилаётганидан хавотир билдириб келади.
Reuters хабарига кўра, Трамп маъмуриятининг Россия билан савдо ва санкциялар масаласидаги сўнгги қарорлари Вашингтоннинг келгусидаги ёндашуви ҳақида саволлар туғдирган.
Бу Ўзбекистон учун ҳам муҳим. Чунки АҚШ билан ҳамкорликни кенгайтириш жараёнида Россия билан савдо алоқаларини сақлаш ва халқаро санкциялар билан боғлиқ хавфларни бошқариш зарурати мавжуд.
Демак, Рубионинг ташрифида иқтисодий келишувлар билан бир қаторда, минтақанинг Россия билан муносабатлари ҳам муҳим омиллардан бири бўлиб қолмоқда.
АҚШнинг қизиқишидан Ўзбекистон нима олади?
Халқаро таҳлилчиларнинг қарашларини солиштирганда, АҚШнинг Марказий Осиёга яқинлашуви ортида бир нечта манфаат кўзга ташланади.
Вашингтон Россия ва Хитойнинг таъсири кучли бўлган минтақада иқтисодий ва дипломатик иштирокини кенгайтиришга интилмоқда. Шу билан бирга, критик минералларнинг янги манбаларига чиқиш, транспорт йўлакларини диверсификация қилиш ва америкалик компаниялар учун янги бозорлар очиш ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон учун эса масала бошқачароқ
АҚШ билан иқтисодий ҳамкорлик янги технологиялар, инвестициялар, ишлаб чиқариш қувватлари ва экспорт бозорларини жалб қилиш имкониятини бериши мумкин. Бироқ бу имкониятларнинг иқтисодий самараси келишувларнинг аниқ шартларига боғлиқ бўлади.
Масалан, критик минераллар бўйича ҳамкорлик фақат хомашё экспортини кенгайтирадими ёки Ўзбекистонда уларни қайта ишлаш корхоналари ҳам барпо этиладими?
Америкалик компаниялар иштирокидаги лойиҳалар қанча янги иш ўрни яратади? Улар маҳаллий саноатнинг ривожланишига хизмат қиладими?
Энг муҳими, АҚШ билан сиёсий ва иқтисодий муносабатларнинг мустаҳкамланиши мамлакатда инсон ҳуқуқлари, очиқлик ва қонун устуворлиги бўйича халқаро мулоқотга қандай таъсир кўрсатади?
Бу саволларга жавобни фақат ташрифлар сони ёки имзоланган келишувлар қиймати орқали топиб бўлмайди.
Халқаро таҳлиллардан кўринадики, Вашингтон учун Марказий Осиё тобора муҳим геосиёсий ва иқтисодий ҳудудга айланмоқда. Аммо минтақа давлатлари, жумладан Ўзбекистон, бу жараёнда фақат йирик давлатлар рақобатининг объекти эмас, ўз манфаатларига эга мустақил иштирокчилар ҳамдир.
Шу боис Рубионинг Самарқандга ташрифини баҳолашда асосий савол фақат АҚШ нега Ўзбекистонга яқинлашаётганида эмас. Муҳимроғи — бу яқинлашувдан Ўзбекистон иқтисодиёти ва жамияти қандай натижа олишида.




