Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистон БМТнинг Шимолий Қибрисни “ишғол қилинган ҳудуд” деб эътироф этувчи резолюцияларини қўллаб-қувватлади.
Шимолий Қибрис ҳақидаги икки тортишувли БМТ резолюцияларини имзолаб, Марказий Осиёнинг уч давлати — Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистон — Туркиядан масофа сақлашни маъқул кўрди. Бу эса дўст ва иттифоқчи ҳисобланган мамлакатлар ўртасида дипломатик тортишувга олиб келиши мумкин.
Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистон — Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) аъзолари бўлиб, ушбу ташкилот 2009 йили Озарбайжонда ташкил этилган ва Истанбулда жойлашган.
Жорий йил апрель ойи бошида Самарқанд шаҳрида бўлиб ўтган Европа Иттифоқи – Марказий Осиё саммитида ушбу уч давлат БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан 1980-йиллар бошида қабул қилинган 541 ва 550-резолюцияларини қўллаб-қувватловчи қўшма баёнотни имзолади. Ушбу резолюциялар Туркия Республикаси томонидан Шимолий Қибрисда эълон қилинган мустақилликни ва ҳар қандай “ажралиш ҳаракатларини” ноқонуний деб тан олади.
Халқаро ҳуқуқга кўра, Европа Иттифоқи аъзоси бўлган Қибрис Республикаси бутун орол ҳудудида тўлиқ суверенитетга эга.
Шу билан бирга, Туркий давлатлар ташкилотига 2022 йилда кузатувчи сифатида қабул қилинган Шимолий Қибрис сўнгги пайтларда бир қатор саммитларда қатнашди, жумладан ўтган йил Бишкекда ўтказилган 11-саммитда. Аммо у олдинги Астана саммитига таклиф этилмаган эди.
Марказий Осиё мамлакатлари орасида Қозоғистон Шимолий Қибриснинг мустақиллигини тан олишга нисбатан энг кескин муносабат билдирган давлат сифатида тан олинади.
2020 йилдан буён Марказий Осиё давлатлари Қибрисда ўз элчихоналарини очишни бошлади, бу эса туркий дунёда ажабланарли вазият сифатида баҳоланган эди. Энди эса бевосита БМТ резолюцияларини қўллаб-қувватлаш дипломатик позицияда жиддий ўзгариш деб баҳоланмоқда, дея таъкидлайди “Eurasian Geopolitical Reader” бюллетени муаллифи Мурад Насибов.
“Марказий Осиё мамлакатлари масалага номуайян ёндашишни давом эттиришлари мумкин эди, яъни икки томон билан ҳам алоқаларни сақлаб қолиш,” дейди Насибов. “Бироқ улар ЕИ билан юқори даражадаги илк саммитдан фойдаланиб, аниқ позиция билдиришни маъқул кўришди”.
Кузатувчиларнинг фикрича, бу қарор Евроиттифоқ томонидан виза режимини енгиллаштириш ва савдо муносабатларини яхшилаш эвазига қўйилган талаб бўлиши мумкин. Айни пайтда ЕИ Марказий Осиёда 12 миллиард доллар сармоя киритишни ваъда қилган эди.
2022 йилда ЕИнинг ташқи сиёсат амалдори Дитмар Крисслер Туркий давлатлар ташкилоти томонидан Шимолий Қибриснинг кузатувчи сифатида қабул қилинишига қўшилган давлатларга “салбий таъсирлар” бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирган эди.
Туркия расмийлари томонидан ҳозирча расмий муносабат билдирилмади, аммо ушбу янгилик дипломатик каналлар орқали тарқалди ва Шимолий Қибрис ҳамда Туркия амалдорлари томонидан кескин танқидларга сабаб бўлди.
ТРҚ (Туркия Республикаси Қибрис) транспорт вазири Эрҳан Арикли ва Туркия ҳукуматини қўллаб-қувватловчи Буюк Бирлик партияси раиси Мустафо Дестичи бу қарорни қабул қилмасликларини маълум қилишди.
“Биз туркий халқларни дўст ва биродар деб биламиз. Улар Грек Қибрисига элчихона очиб, ТРҚни инкор этишларини ҳеч қачон қабул қилолмаймиз,” деди Арикли.
ТРҚ расмийлари таъкидлашича, ҳозирда Озарбайжон ва Қирғизистон сингари давлатлар Шимолий Қибрис билан дўстона муносабатларни сақлаб қолмоқда.
Насибовнинг фикрича, энди ТДТ икки йўлдан бирини танлаши мумкин: ё Шимолий Қибриснинг кузатувчи мақомини пасайтириб, уни расмий учрашувларда иштирок эттирмаслик, ёки уни фақат Туркия ва Озарбайжонда ўтказиладиган норасмий саммитларга таклиф қилиш.
“Ҳар икки ҳолат ҳам Туркия нуфузи ва Туркий давлатлар ташкилоти учун жиддий сиёсий зарба бўлади,” дейди Насибов.
Келаси ТДТ саммити 2025 йил октябр ойида Боку шаҳрида бўлиб ўтади ва ушбу қарама-қаршиликнинг қандай ривожланишини кўрсатади.




