**Марказий Осиё**даги геосиёсий муаммолар қаторида чегара низолари йиллар давомида долзарб масала бўлиб келди. Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон 2025 йил 31 март куни Хўжанд шаҳрида тарихий аҳамиятга эга уч томонлама чегара келишувини имзолаб, бу муаммони ҳал этишда муҳим қадам ташлади.
Тарихий замин
1991 йилда Совет Иттифоқи парчаланганидан сўнг, янги мустақил давлатлар — Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон аниқ белгиланмаган ва тортишувли чегаралар муаммоси билан юзма-юз қолди. Энг мураккаб нуқталардан бири — Фарғона водийси, аҳоли зич жойлашган ва этник жиҳатдан хилма-хил ҳудуд бўлиб, у ердаги чегара келишмовчиликлари кўплаб тўқнашувларга сабаб бўлган. Айниқса, 2021 ва 2022 йиллардаги Қирғизистон-Тожикистон тўқнашувлари кўплаб қурбонлар ва кўчишларга олиб келган эди.
Янги келишув нимани англатади?
2025 йил 31 март куниги уч томонлама келишув қуйидагиларни ўз ичига олади:
1. Аниқ чегара белгилаш:
Келишув Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон давлатлари чегаралари туташадиган нуқтани расман аниқлайди. Бу аввалги ноаниқликларни бартараф этиб, келгусидаги можароларнинг олдини олишга хизмат қилади.
2. Хавфсизликни мустаҳкамлаш:
Аниқ чегаралар ҳарбий ва сиёсий кескинликларни камайтиришга ёрдам беради, айниқса Фарғона водийсида.
3. Иқтисодий ҳамкорлик имкониятлари:
Чегараларнинг барқарорлиги орқали транспорт, савдо ва инфратузилма лойиҳаларини ривожлантириш учун йўл очилади.
4. Маданий алмашинув ва ўзаро ишонч:
Тинчлик ва ишонч муҳити этник гуруҳлар ва аҳоли ўртасида ижобий мулоқотни рағбатлантиради.
Халқаро муносабат
Қатар давлати ушбу келишувни олқишлаб, уни Марказий Осиёда барқарорлик ва ҳамкорликни мустаҳкамлашга хизмат қилади, деб баҳолади. Шунингдек, халқаро ҳамжамият ушбу ташаббусни минтақада тинчлик ва тараққиётни қўллаб-қувватлайдиган муҳим дипломатик ютуқ сифатида эътироф этди.
АҚШнинг муносабати
Америка Қўшма Штатлари Хўжанд шаҳрида имзоланган “Абадий дўстлик тўғрисидаги декларация”ни ва Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон ҳукуматлари ўртасида чегара туташ нуқтаси бўйича эришилган келишувни қутлади.
«Бундай қадамлар минтақавий интеграцияни қўллаб-қувватлаш ва барқарорликни мустаҳкамлашда муҳим аҳамиятга эга. Ушбу келишув уч давлат халқлари ўртасида яқин алоқалар, янги иқтисодий имкониятлар ва умумий минтақанинг мустаҳкамроқ бўлишига йўл очишини умид қиламиз», — дейилади АҚШ давлат департаменти баёнотида.
Қийинчиликлар ва келгусидаги вазифалар
Келишувга қарамай, бир неча мураккаб жиҳатлар ҳали ҳам мавжуд:
– Амалиётда татбиқ этиш: Қоғоздаги келишувни ҳаётга татбиқ этиш учун доимий сиёсий ирода ва мувофиқлаштириш талаб қилинади.
– Маҳаллий аҳолининг розилиги: Чегара ўзгаришларидан бевосита таъсирланадиган жамоаларнинг фикри ва розилиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
– Сув ва ер ресурсларини бошқариш: Хусусан, қишлоқ хўжалигига асосланган ҳудудларда сув тақсимоти масаласи стратегик аҳамиятга эга бўлиб қолмоқда.
Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон ўртасидаги уч томонлама чегара келишуви Марказий Осиёдаги тарихий низоларга нуқта қўйиш ва келажакдаги барқарор ривожланишга йўл очиш борасида муҳим бир қадамдир. Келишув нафақат чегараларни аниқлаш, балки минтақада тинчлик, иқтисодий ўсиш ва халқлар ўртасидаги ўзаро ишончни мустаҳкамлаш учун янги имкониятлар яратмоқда.




