Беш йилда хорижий бизнес таркиби қандай ўзгарди?
Ўзбекистонда хорижий сармоя иштирокидаги ҳар ўнта корхонанинг қарийб учтаси Хитой билан боғлиқ. Уларнинг сони Россия ва Туркия иштирокидаги корхоналарни қўшиб ҳисоблаганда ҳам кўпроқ. Хорижий таҳлилчилар эса Хитой Ўзбекистонга маҳсулот сотиладиган бозор билан бирга, ишлаб чиқаришни жойлаштириш мумкин бўлган мамлакат сифатида ҳам қараётганини таъкидламоқда.
Бу ўзгариш Ўзбекистонга қандай имкониятлар беряпти?
Корхоналарнинг кўпайиши одамларнинг иши, даромади ва маҳаллий бизнесда қай даражада сезиляпти?
Миллий статистика қўмитасига кўра, 2026 йил 1 сентябрь ҳолатига мамлакатда хорижий инвестициялар иштирокида 21 490 та корхона ва ташкилот фаолият юритмоқда. Шундан 6 436 таси Хитой, 3 589 таси Россия, 2 365 таси Туркия иштирокидаги корхоналардир.
Ҳисоб-китобга кўра, Хитойнинг улуши 29,9 фоизга етган. Унинг корхоналари Россияникидан қарийб 1,8 баробар кўп.
Ушбу ҳисобга маҳаллий шериклар билан ташкил этилган қўшма корхоналар ҳам киради.
Беш йилда нималар ўзгарди?
Қўмита маълумотига кўра, охирги беш йилда хорижий сармояли фаол корхоналар сони 1,7 баробарга ошган. Соддароқ айтганда, таққослаш бошидаги ҳар 100 та корхонага ҳозир тахминан 170 та тўғри келади.
Уларнинг таркибида ҳам сезиларли ўзгариш бор. Хорижий корхоналар улуши 56,2 фоиздан 77,9 фоизга кўтарилган. Қўшма корхоналар улуши эса 43,8 фоиздан 22,1 фоизга тушган.
Аввал ҳар 100 та корхонанинг қарийб 44 таси қўшма бўлган бўлса, ҳозир 22 таси шундай. Бугун 4 758 та қўшма ва 16 732 та хорижий корхона ишламоқда.
Ўзбекистонда хорижий сармоя иштирокидаги корхоналар сони бўйича Россия узоқ вақт биринчи ўринда турган, аммо 2024 йилда Хитой уни ортда қолдирган. Масалан, 2023 йил охирида Россия капитали иштирокида 3 044 та, Хитойники эса 2 337 та корхона ишлаган. Бир йил ичида Хитой корхоналари сони мингдан зиёдга кўпайиб, 3 357 тага етган, Россияники эса 2 937 тага тушган. Яъни ўрин алмашишига, асосан, Хитой бизнесининг Ўзбекистонда тез кенгайиши сабаб бўлган. Бу ерда гап киритилган пул миқдори эмас, фаолият юритаётган корхоналар сони ҳақида кетмоқда.
21 мингта корхона — 21 мингта завод дегани эмас
Хорижий сармоя иштирокидаги корхоналарнинг энг катта қисми савдода ишлаяпти: 7 637 та. Саноатда эса 4 177 та корхона бор. Бу жами кўрсаткичнинг мос равишда 35,5 ва 19,4 фоизини ташкил этади.
Яна 1 840 та корхона ахборот ва алоқа, 1 769 таси қурилиш, 945 таси яшаш ва овқатланиш хизматлари соҳасида фаолият юритмоқда. Яъни ҳар учта корхонанинг тахминан биттаси савдода, ҳар бештасининг биттаси саноатда ишлайди. Бу барча хорижий сармояли корхоналарнинг тақсимоти.
Статистикада бир неча ходимли савдо фирмаси ҳам, минглаб одам ишлайдиган завод ҳам битта корхона ҳисобланади. Шунинг учун корхоналар сони бўйича етакчилик сармоя ҳажми, иш ўрни ёки экспорт бўйича ҳам етакчилик дегани эмас.
The Caspian Post нашрида Турал Ҳейбатов «Хитой Ўзбекистонга тобора кўпроқ фақат истеъмол бозори эмас, балки ишлаб чиқариш майдони сифатида қарамоқда», деб ёзганди
Муаллифнинг баҳосича, Ўзбекистонда заводлар ва саноат мажмуаларини жойлаштириш Хитой компанияларига харажатларни камайтириш ҳамда Марказий Осиё ва бошқа минтақалар бозорларига чиқиш имконини беради. Ўзбекистон учун эса бу саноатни янгилаш ва халқаро ишлаб чиқариш занжирларига қўшилиш имкониятидир.
Айни пайтда таҳлилда айрим тармоқларда Хитой сармояси тўпланиши узоқ муддатли қарамлик ва ташқи сиёсий-иқтисодий ўзгаришларга сезгирлик масалаларини ҳам юзага келтириши қайд этилган.
Хитойдан импорт ҳам катта
Савдо рақамлари алоқалар кўламини янада очиб беради. 2026 йил январь–июль ойларида Ўзбекистоннинг умумий импорти 29,6 миллиард доллар бўлган. Шундан 9,6 миллиард доллари Хитой ҳиссасига тўғри келган — қарийб 32,4 фоиз.
Таққослаш учун, Россиядан импорт 5,3 миллиард, Қозоғистондан 2,4 миллиард доллар бўлган. Умумий импорт ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 17,8 фоизга ўсган.
Демак, четдан товар ва хизматлар харид қилишга сарфланган ҳар уч доллардан қарийб бири Хитойга тўғри келмоқда.




