Қозоғистон президенти Қосим-Жомарт Тўқаев Россия президенти Владимир Путиннинг ёнида туриб, Украинадаги урушни тўхтатиш ва можарони ҳозирги ҳолатида «музлатиш» таклифини билдирди. Марказий Осиё давлатлари раҳбарларидан бирининг Москва билан иттифоқчилик муносабатлари фонида бундай фикрни Путиннинг ўзига очиқ айтиши сиёсий жиҳатдан эътиборли воқеа бўлди.
25 июль куни Россиянинг Омск шаҳрида ўтказилган Россия–Қозоғистон форумида Тўқаев Украинадаги урушдан чиқиш йўлини ҳеч ким аниқ билмаётганини айтди. Аммо унинг фикрича, ҳозир можарони «музлатиш» ва музокараларга қайтиш имконияти бор. Reuters ҳам Тўқаев Путин билан ёнма-ён ўтирган ҳолда урушни музлатиш ва музокараларни тиклашни таклиф қилганини қайд этган.
«Ёшлар ҳалок бўлаётгани ачинарли… Буларнинг барчасини тўхтатиш керак», — деди Қозоғистон президенти.
Нега Тўқаевнинг баёноти муҳим?
Бу баёнотни оддий тинчликка чақириқ сифатидагина баҳолаш қийин. Қозоғистон Россия билан узоқ йиллик сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик алоқаларига эга. Шу билан бирга, Астана 2022 йилдан бери Москванинг Украинадаги ҳарбий ҳаракатларини очиқ қўллаб-қувватлагани йўқ.
Энг муҳими, Тўқаев бу гал фикрини халқаро форум ёки журналистларга берган интервьюсида эмас, Путиннинг ўзи билан ёнма-ён ўтирган ҳолда билдирди. AFP материалларида ҳам Путинга расмий шахслар томонидан жангларни очиқча тўхтатиш кераклиги айтилиши камдан-кам учрайдиган ҳолат экани таъкидланади.
Шу маънода, Тўқаевнинг чиқиши Марказий Осиёда Россия билан муносабатларни сақлаб қолган ҳолда, Москва позициясини тўлиқ такрорламасликка асосланган ташқи сиёсат тобора очиқроқ намоён бўлаётганининг белгиси сифатида ҳам кўрилиши мумкин.
«Бу урушнинг моҳияти бизга ҳам тушунарли эмас»
Тўқаевнинг яна бир гапи сиёсий жиҳатдан янада қизиқ.
У Россия–Украина уруши сабаблари «кўпчиликка, жумладан бизга ҳам тўлиқ тушунарли эмас»лигини айтди. Қозоғистон президенти буни Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги можаро билан солиштирди: унинг айтишича, Қорабоғ можаросининг тарихий илдизлари тушунарли бўлган, Россия ва Украина ўртасидаги ҳозирги урушни эса тушуниш анча қийин.
Бу фикр амалда Кремлнинг Украинадаги ҳарбий ҳаракатларни асослаш учун илгари суриб келаётган сабабларини Астана тўлиқ қабул қилмаётганини яна бир бор кўрсатади.
Тўқаев яна бир муҳим нуқтани таъкидлаган: Қозоғистон бу можарони бошиданоқ давлатлараро можаро деб ҳисоблаган, уни «фуқаролик уруши» сифатида қабул қилмаган. Шу билан бирга, у Қозоғистон Украина халқи, унинг тили ва маданиятига ҳурмат билан қарашини айтган.
Тўқаевнинг формуласи: урушни музлатиш ва Истанбулга қайтиш
Қозоғистон раҳбари ечим сифатида аввал фронтдаги можарони музлатиш, кейин эса музокараларни тиклашни таклиф қилди.
У буни «Истанбул формуласи 2.0» деб атади. Москва ва Киев 2022 йилда, Россиянинг кенг кўламли босқини бошланганидан кейин Истанбулда музокаралар ўтказган, кейинчалик 2025 йилда ҳам музокаралар қайта тикланган, аммо жиддий сиёсий келишувга эришилмаган.
Тўқаевнинг фикрича, йирик давлатларнинг хавфсизлик кафолатлари билан жараённи «узоқ кутилган тинчлик» томон силжитиш мумкин.
Бироқ Москва позицияси ҳозирча бундан фарқ қилади. Путин Россия ўз олдига қўйган мақсадларга эришиши кераклигини таъкидлаб келмоқда. Reuters маълумотига кўра, Москва Украинадан Россия ўзига қўшиб олганини эълон қилган тўрт ҳудуддан чиқиб кетишни ва НАТОга аъзо бўлиш режасидан воз кечишни талаб қилмоқда. Киев эса бу шартларни қабул қилмаяпти.
Марказий Осиё учун бу нимани англатади?
Тўқаевнинг Путин олдидаги баёноти минтақадаги ташқи сиёсатда муҳим тенденцияни кўрсатади: Россия ҳали ҳам Марказий Осиё учун йирик сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик ҳамкори, аммо минтақа давлатлари Москва билан яқинликни унинг ҳар бир ташқи сиёсий қарорига қўшилиш деб қабул қилмаяпти.




