2025 йилда «Ўзметкомбинат» тақиққа қарамай 2,2 триллион сўмлик тўғридан-тўғри харидларни амалга оширган. Бу Замонавий журналистикани ривожлантириш маркази мутахассислари томонидан ўтказилган давлат харидлари портали маълумотлари таҳлилидан маълум бўлган.
Мазкур чеклов президентнинг 2021 йил 2 июлдаги PQ-5171-сон қарори билан белгиланган. Ҳужжатга кўра, 2021 йил 5 июлдан бошлаб корпоратив буюртмачилар, шу жумладан, «Ўзметкомбинат» АЖ (3-рақамли рўйхатга киритилган) учун харидларни тўғридан-тўғри ёки тендер савдоларини ўтказмасдан амалга оширишнинг амалдаги тартиби расман бекор қилинган эди.

«Ўзметкомбинат» асосан металлар, кокс ва нефть маҳсулотлари, шунингдек, кимёвий моддалар ва маҳсулотларни харид қилади.
Эслатиб ўтамиз, 2025 йил августдан буён тадбиркор Баҳодир Тожимирзаевич Абдуллаев «Ўзметкомбинат» бошқаруви раиси — бош директор вазифасини бажарувчи сифатида ишлаб келмоқда. Президент 2025 йил апрель ойида бир нечта йирик давлат корхоналари, хусусан, «Ўзметкомбинат»ни хусусийлаштириш механизмини тасдиқлаганди. Унга кўра, Ўзбекистон металлургия комбинати учун носоҳавий активларни қисқартириш, қарздорликни қайта тузиш ва молиявий соғломлаштиришга эришиш бўйича комплекс чора-тадбирлар белгилаб олиниши керак эди. 2026 йил 1 мартдан бошлаб эса давлат улушини сотиш бўйича очиқ халқаро савдолар жараёни бошланади.
Тарих
Тўртта журналистик сўриштирув доирасида аниқланишича, «Ўзбекнефтгаз» АЖ 2025 йилда 9,7 триллион сўмлик, «Навоийуран» давлат корхонаси эса 5,1 триллион сўмлик тўғридан-тўғри шартномалар тузган, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳамда «Ўзбекистон темир йўллари» ҳам 14,5 миллиард сўмлик тўғридан-тўғри шартномалар тузган.
Ушбу компанияларнинг тақиққа зид равишда аниқланган тўғридан-тўғри харидларининг умумий суммаси 21,8 трлн сўмни ташкил этди.
Тўғридан-тўғри давлат харидларининг улуши ортиб бормоқда, 2024 йилда у деярли 60 фоизни ташкил этди. 2025 йил март ойида Ўзбекистон президенти тўғридан-тўғри давлат харидларини икки бараварга қисқартириш бўйича топшириқ берган эди.
Қозоғистон тажрибаси
Қўшни Қозоғистон ҳам тўғридан-тўғри харидларнинг катта улушига эга эди. Давлат харидлари бозорининг умумий ҳажмида (йилига қарийб 19 миллиард доллар) тўғридан-тўғри шартномалар улуши 2017 йилдаги барча тартиб-таомиллар қийматининг 81 фоизидан 2024 йилда 23,5 фоизгача камайди. Бу қандай амалга оширилди?
Қоидабузарликлар учун жазо чоралари кучайтирилди, жумладан, харидлар учун масъул ходимлар ва харид қилувчи ташкилотлар раҳбарлари учун шахсий жавобгарлик жорий этилди. 2018-йил декабр ойида парламент Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга ўзгартишлар киритди. Унга кўра, қонуний асосларсиз тўғридан-тўғри харидлардан фойдаланган ёки давлат харидларининг йиллик режасига киритилмаган товарлар, ишлар ёки хизматларни сотиб олган давлат хизматчиларига тахминан 700 АҚШ доллари миқдорида жарима белгиланди.
Аудиторлар ягона етказиб берувчидан харид қилиш бўйича маълумотларга асосланган хавф таҳлилини қўллашни бошладилар.
Давлат харидлари электрон тизимининг тузилиши ягона етказиб берувчидан харид қилиши мумкин бўлган буюртмачилар доирасини, улар харид қилиши мумкин бўлган етказиб берувчилар рўйхатини, шунингдек харид қилишнинг бундай усулини қўллашга рухсат бериладиган ҳолатларни чеклайди. Молия вазирлиги давлат харидлари порталида «формат-мантиқий» назорат ёндашувини жорий этди. Бу ягона етказиб берувчидан харид қилиш усулини қўллаш ҳуқуқига эга бўлган буюртмачилар доирасини, шунингдек, бундай жараёнларда иштирок этишга рухсат берилган етказиб берувчилар доирасини чеклайди (масалан, харидлар бўйича ходим электр энергияси ёки иссиқлик таъминоти хизматларини муайян етказиб берувчилардан сотиб олиш учун «ягона етказиб берувчи» усулини танлаган ҳолда).
Рақобат даражасини ошириш ҳукуматнинг стратегик устувор йўналиши ва Қозоғистоннинг ривожланиш бўйича ҳамкорлари, жумладан Жаҳон банки, Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) ва Халқаро валюта жамғармасининг асосий тавсиясига айланди.




