Археологлар Ўзбекистоннинг олис тоғ бағрида яширинган бир неча шаҳарларни кашф этгач, қадимги Ипак Йўли тарихи кутилмаганда янги бурилиш олди.
Тоғ бағридаги яширин шаҳарлар кашфиёти
Яқинда археологлар Ўзбекистоннинг шарқий қисмидаги кўкаламзор тоғлар бағрида яширинган икки ўрта аср шаҳарининг қолдиқларини кашф этдилар. Ушбу кашфиёт афсонавий Ипак Йўли ва унинг савдо йўллари тармоғи ҳақидаги кўп йиллик тасаввурларни қайта кўриб чиқишга мажбур қилмоқда.
Ипак Йўли – ўзаро боғланган улкан савдо йўллари тармоғи – тарихан Марказий Осиёнинг пастлик ва водийларидаги шаҳарларни боғлаган ҳамда Шарқ ва Ғарб ўртасида товарлар, технологиялар ва ғоялар алмашинувига хизмат қилган деб ҳисобланар эди. Бироқ сўнгги топилмалар баланд тоғлик шаҳарлар ҳам бу тарихий савдо тармоғида муҳим ўрин тутганини кўрсатмоқда.
Замонавий масофавий зондлаш технологиялари ёрдамида тадқиқотчилар Ипак Йўлининг муҳим чорраҳаларидан бирида жойлашган, аввал номаълум бўлган иккита шаҳарни аниқладилар. Улардан бири — Тугунбулоқ — камида 120 гектар майдонни эгаллаган йирик шаҳар бўлиб, денгиз сатҳидан 2 000 метрдан ортиқ баландликда жойлашган.

«Бу кашфиёт Марказий Осиё тарихи ҳақидаги тасаввурларимизни ўзгартирмоқда», – деди тадқиқот гуруҳининг асосий аъзоларидан бири, Ўзбекистон Миллий Археология Маркази директори Фарҳод Мақсудов. Қазишма натижаларига кўра, Тугунбулоқ ва унинг кичикроқ ҳамроҳи бўлган Тошбулоқ VIII–XI асрларда, яъни ўрта аср цивилизациясининг авж даврида, гуллаб-яшнаган шаҳар марказлари бўлган. Бу шаҳарлар Марказий Осиёнинг катта қисмида ҳукмронлик қилган қудратли туркий сулола – Қорахонийлар давлати таркибига кирган.
Бугунги кунда дунё аҳолисининг атиги 3 фоизи шунчалик баланд ҳудудларда яшайди. Тибетдаги Лхаса ва Перудаги Куско каби шаҳарлар экстремал шароитли тоғли минтақада инсониятнинг узоқ муддат муваффақиятли яшашининг нодир мисолларидир.
Дронлар ва LIDAR: яширин шаҳарларни аниқлаш
2024 йилнинг охирида амалга оширилган бу ҳайратланарли кашфиёт дронлар ва LIDAR (Light Detection and Ranging – нур ёрдамида масофани аниқлаш) технологияларидан фойдаланиш туфайли мумкин бўлди. Бу усул тадқиқотчиларга тоғ манзарасига путур етказмаган ҳолда ер остига кўмилган иншоотларни харитага тушириш имконини берди.
Ушбу топилмалар ҳақидаги мақола нуфузли Nature журналида чоп этилди ва бутун дунё мутахассислари томонидан Марказий Осиёнинг ўрта асрлардаги кўчманчи ва шаҳар маданиятлари ўртасидаги ўзаро муносабатларга янги нигоҳ тақдим этгани учун юксак баҳоланмоқда.
Ипак Йўли: фақат савдо йўли эмас
Ипак Йўли шунчаки савдо йўллари тармоғи эмас эди — у маданиятлар, динлар ва технологиялар кесишадиган жонли коридор эди. Самарқанд, Бухоро ва Қашқар каби Марказий Осиё текисликларидаги йирик савдо марказлари тарихи яхши ўрганилган бўлса-да, тоғли ҳудудларда жойлашган Тугунбулоқ ва Тошбулоқ каби шаҳарларнинг мавжуд бўлиши минтақа иқтисодий ва сиёсий манзараси аввал ўйланганидан кўра анча мураккаб эканини кўрсатади.
Йўқолган шаҳарлар қандай кашф этилди
Тадқиқотчилар жамоаси 2011 йилда Ўзбекистоннинг шарқий қисмидаги душвор тоғли ҳудудлари бўйлаб сафар чоғида илк бор Тошбулоқ манзилгоҳи изларига дуч келди. Қадимий қабрлар, сопол бўлаклари ва бино қолдиқлари каби топилмалар бу ерда бир вақтлар шаҳар мавжуд бўлганидан дарак берар эди.
Бироқ ҳақиқий таажжуб LIDAR сканерлари 2 200 метр баландликдаги 12 гектарлик шаҳарча изларини аниқлаганида юзага келди. «Биз бутунлай лол қолдик. Ўша ерга чиқишнинг ўзи катта қийинчилик эди — йўл бўйи кучли шамоллар, кутилмаган бўронлар ва логистика билан боғлиқ муаммоларга дуч келдик — шундай шароитда ўрта аср жамоалари гуллаб-яшнагани ҳақиқатан ҳам ҳайратланарли эди», – деди тадқиқотни биргаликда олиб борган АҚШнинг Сент-Луис шаҳридаги Вашингтон университети археологи Майкл Фрачетти Би-би-сига берган интервьюсида.
Орадан тўрт йил ўтиб, маҳаллий ўрмон хўжалиги ходими томонидан берилган муҳим ишора янада катта Тугунбулоқ шаҳрининг кашф этилишига олиб келди. «Маъмур ўз ҳовлисидан сопол идишлар топганини айтди», – деб эслади Фрачетти.

«Бориб кўрсак, унинг уйи ўрта аср цитадели устида қурилган экан — у том маънода йўқолган шаҳар харобалари устида яшар эди!»
Қийинчилик ва шубҳалар
Шунчалик ноодатий топилмаларга қарамай, илмий жамоатчиликни бу тоғли шаҳарлар ҳақиқатан мавжуд бўлган ва муҳим аҳамиятга эга эканлигига ишонтириш тадқиқотчилар учун энг катта қийинчиликка айланди.
«Биз бу кашфиётни илк бор эълон қилганимизда, уни кўпчилик шубҳа билан кутиб олди», – деб тушунтирди Фрачетти. «Одамлар биз фақат кичик бир қалъа ёки ёлғиз турган қасрни топдик, деб ўйлашди, катта шаҳар эмас. Бизнинг вазифамиз эса ушбу маконни илмий асосда пухта ҳужжатлаштириб, унинг кўлами ва аҳамиятини исботлаш эди».




