Россиянинг Украинага бостириб кириши Марказий Осиёдаги геосиёсий мувозанат ўзгаришини тезлаштирди. Россия минтақада ҳали ҳам катта таъсирга эга, аммо иқтисодий жиҳатдан Хитой тобора олдинга чиқмоқда, деб ёзади Lviv Herald нашри таҳлилчиси Мэттью Пэриш.
Хитой раҳбари Си Цзиньпиннинг 30 август куни ШҲТ саммити ва давлат ташрифи учун Бишкекка келиши муаллиф назарида минтақада кечаётган катта ўзгаришнинг рамзий кўринишидир.
Си Хитой ва Қирғизистон ҳамкорлиги «олтин давр»га кирганини айтди. Бу пайтда Россия президенти Владимир Путин ҳам ШҲТ саммити учун Қирғизистонга келди.
Lviv Herald икки давлатнинг Марказий Осиёга таклиф этаётган имкониятларидаги фарққа эътибор қаратади: Хитой йўллар, темир йўллар, инвестициялар ва бозорларни таклиф қилмоқда. Россия эса минтақадаги тарихий, тил, миграция ва хавфсизлик алоқаларига кўпроқ таянади.
Энг муҳим нуқта — темир йўл
Муаллиф Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўлини оддий транспорт лойиҳаси эмас, геосиёсий ўзгариш белгиси сифатида баҳолайди.
Совет даврида Марказий Осиё транспорт тизимининг катта қисми минтақани Россия билан боғлайдиган йўналишда шаклланган эди.
Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли эса шарқдан ғарбга янги йўлак очади: Хитойдан Қирғизистон ва Ўзбекистон орқали Каспий денгизи, Эрон, Туркия ва Европа томон чиқиш имкониятини кенгайтиради.
Шунинг учун Lviv Herald бу жараённи рамзий тарзда шундай ифодалайди: эски йўллар Москва томон йўналган бўлса, янги йўллар тобора Хитой томон йўналмоқда.
Украина уруши Россия позициясини заифлаштирдими?
Мақолада Хитойнинг Марказий Осиёдаги фаоллиги 2022 йилда бошланмагани алоҳида таъкидланади. Пекин минтақада ўнлаб йиллардан бери иқтисодий таъсирини кенгайтириб келмоқда.
Бироқ муаллиф фикрича, Россиянинг Украинадаги уруши бу жараённи тезлаштирди. Уруш Москвадан катта ҳарбий, молиявий ва сиёсий ресурсларни талаб қилмоқда. Натижада Россиянинг бошқа минтақаларга ажрата оладиган эътибори ва имкониятлари қисқармоқда.
Айни вақтда Хитой Марказий Осиёга инфратузилма, энергетика, логистика, саноат, рақамли технологиялар ва улкан Хитой бозорига чиқиш имкониятларини таклиф қилмоқда.
Россия ҳали ҳам кучли
Бироқ мақола Россиянинг Марказий Осиёдан сиқиб чиқариб бўлингани ҳақида хулоса қилмайди.
Россия минтақада ҳали ҳам жиддий устунликларга эга: рус тили кенг тарқалган, миллионлаб марказий осиёликлар Россия билан меҳнат ва оилавий алоқаларга эга, Москва хавфсизлик ва ҳарбий соҳада ҳам муҳим ўринни сақлаб қолмоқда.
Хитойнинг кучайиши ҳам Марказий Осиё учун хавф-хатарлардан холи эмас. Хитой кредитлари, технологиялари, инфратузилмаси ва бозорига ортиқча боғлиқлик янги қарамликларни келтириб чиқариши мумкин.
Шу сабаб Марказий Осиё давлатлари Москвадан воз кечиб, Пекинни танлаяпти, дейиш соддалаштирилган хулоса бўлар эди.
Аксинча, Ўзбекистон, Қозоғистон ва бошқа минтақа давлатлари кўп векторли ташқи сиёсат юритиб, Хитой, Россия, Туркия, Европа, Форс кўрфази давлатлари ва АҚШ билан муносабатларни мувозанатлашга ҳаракат қилмоқда.
Асосий ўзгариш нимада?
Lviv Herald таҳлилининг энг муҳим хулосаси шуки Марказий Осиё Хитойники бўлиб қолаётгани йўқ, аммо Россиянинг минтақадаги аввалги мутлақ устунлиги сусаймоқда.
Иқтисодий куч эса вақт ўтиши билан сиёсий таъсирга айланиши мумкин.
Хитой темир йўл қурса, инвестиция киритса, минераллар ва энергия ресурсларини сотиб олса, технология етказиб берса ва катта бозор таклиф қилса, Марказий Осиё давлатлари Пекин позициясини тобора кўпроқ ҳисобга олиши табиий.
Шу маънода Бишкекда Си Цзиньпин ва Владимир Путиннинг бир саммитда иштирок этиши рамзий аҳамият касб этади: Россия минтақада ҳали ҳам кучли тарихий ва хавфсизлик таъсирига эга, аммо Марказий Осиёнинг келажак иқтисодий инфратузилмасини қуришда Хитойнинг роли тобора катталашмоқда.
Муаллиф назарида, Россия учун асосий ўзгариш ҳам шу — Марказий Осиё энди Москва таъсири устун бўлган ҳудуд эмас, балки бир нечта йирик кучлар рақобатлашаётган маконга айланмоқда.




