Европа уран манбасини қидирмоқда. Ўзбекистон эса уран ишлаб чиқариш бўйича бешинчи ўринда бўлиб, минтақада муҳим рол ўйнайди.
Минтақадаги уран захираси жаҳон сиёсатига қандай таъсир қилади?
Батафсил фақат uzdiplomat’да
Электрификация жараёни ва сиёсий қарорлар натижасида ёқилғи-энергетика ресурсларидан фойдаланишни қисқартириш ядровий энергетикага бўлган қизиқишни қайта тикламоқда. Бу янги шароитда Марказий Осиё уран манбаи сифатида муҳим аҳамият касб этаяпти. Хусусан, Қозоғистонда уран ишлаб чиқаришнинг сўнгги йигирма йилда кескин ошганлиги ва бошқа етказиб берувчилардан – масалан, Нигериядан – уран етказиб беришнинг қисқариши бу жараённи кучайтирмоқда. Нигерияда Россия таъсирининг кучайиши ҳам Ғарб учун мураккабликлар яратди.
Иқлим ўзгариши билан боғлиқ хавотирлар ва шошилинч қарорлар Европада ва Ғарб давлатларида нефть ва газдан тезкор воз кечиш бўйича катта режаларга олиб келди. Бу ўз навбатида электр энергиясини ишлаб чиқариш ҳажмини кескин оширишни талаб қилади. Электр энергиясига талаб маълумот марказлари, сунъий интеллект технологиялари ва транспортни электрификация қилиш туфайли янада ошмоқда. Қуёш ва шамол каби энергия манбалари етишмовчилиги сабаб, Европада электр энергиясини ишлаб чиқаришни кучайтириш учун ядровий энергетикага эътибор қаратиш зарур бўлади. Бу эса уран манбаларини таъминлаш муаммосини ўртага қўяди.
Европанинг уранга боғлиқлиги ва Қозоғистоннинг роли
Европа Иттифоқи ядровий хомашё бўйича импортга кучли боғлиқ бўлиб, ураннинг 97% ини ташқаридан олади. Асосий уран манбалари Қозоғистон (26%), Нигерия (25%) ва Канада (22%) ҳисобланади. Шу билан бирга, Европа ядровий ёқилғисининг кўп қисми Россиядан келтирилади. Россия асосан Қозоғистондан қазиб олинган урандан фойдаланиб, ёқилғи ишлаб чиқаради.
2023 йилдаги Нигериядаги ҳарбий тўнтариш ва Франциянинг Orano компаниясининг уран конларидан чиқарилиши Европанинг Нигериядан уран олиш имкониятини чеклаб қўйди. Шу билан бирга, Европа Россиядан келаётган ёқилғидан ўзини узоқлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Бу ҳолат Европанинг Марказий Осиё уранига бўлган эҳтиёжини янада оширди.
Қозоғистон ва Ўзбекистоннинг ядровий энергетикадаги ўрни
Қозоғистон дунёдаги энг йирик уран ишлаб чиқарувчи мамлакат бўлиб, жаҳон улушининг 40% дан ортиғини ишлаб чиқаради. Ўзбекистон эса бешинчи ўринда бўлиб, минтақада муҳим рол ўйнайди.
2023 йил ноябрь ойида Нигерияаги тўнтаришдан кейин Франция Президенти Эммануэль Макрон Қозоғистон ва Ўзбекистонга ташриф буюриб, уран қазиб олиш ва ядровий ҳамкорлик масалаларини муҳокама қилди. Бу ташриф Франциянинг минтақадаги ядровий сектордаги иштироки ва Қозоғистоннинг ўз ядровий электр станциясини қуриш режаларидаги ҳамкорликни ривожлантирди.
Россия ва Хитойнинг таъсири
Россия ва Хитой ҳам минтақадаги ядровий секторда кучли мавқега эга. Россиянинг «Росатом» компанияси Қозоғистондаги олти конда улушга эга ва уранни қайта ишлашда монополияга эга. Россия, шунингдек, Ўзбекистоннинг биринчи ядровий электр станциясини қуриш учун шартнома олган.
Хитой эса Қозоғистондан импорт қилаётган уранининг 60% дан ортиғини таъминлайди ва мамлакатда қўшма лойиҳалар орқали уран қазиб олишни йўлга қўйган. Шунингдек, Хитой Ўзбекистоннинг Навоий вилоятида янги конларни ривожлантирмоқда.
Марказий Осиёнинг янги роли
Қозоғистон ва Ўзбекистон ядровий энергетикада ўз манфаатларини ҳимоя қилиш учун Россия ва Хитой билан ҳамкорликни сақлаб қолишга ҳаракат қилмоқда. Шу билан бирга, улар бу соҳада бошқа мамлакатларнинг ҳам иштирокини таъминлашга интилмоқда.
Марказий Осиё давлатларининг уран бозоридаги мавқеи уларнинг минтақавий ва халқаро аҳамиятини оширмоқда. Қозоғистон, масалан, ўзининг уранни қайта ишлаш қувватларини яратиб, дунё бозоридаги мавқеини янада мустаҳкамлаши мумкин. Бу ўз навбатида Россиянинг монополиясини камайтириши ва янги бозор имкониятларини яратиши мумкин.
Марказий Осиёнинг жаҳон ядровий энергетикасидаги аҳамияти Ғарбда ҳали тўлиқ англаб етилмаган.
Бу минтақани Россияга боғлиқликни камайтириш ва энергия манбалари диверсификациясида қўллаш катта геосиёсий аҳамиятга эга бўлиши мумкин.




