Ўзбекистон Туркманистон билан ҳамкорлик қилиш учун Россиядан юз ўгира оладими?
Ашхободнинг табиий газ захиралари 17,5 триллион куб метрни ташкил этади, бу эса уни Россия, Эрон ва Қатардан кейин тўртинчи ўринда туришга олиб келади. Аммо бугунги кунда Туркманистон Москва билан келишилган шартлар асосида газ сотолмаяпти. Бу ҳолат Ўзбекистон учун янги имкониятларни очиши мумкин, бироқ бу ҳукуматдан сиёсий қарор талаб қилади.
Ўзбекистон чорак асрдан буён газ ва электр танқислигидан азият чекмоқда. Бу муаммо айниқса қиш мавсумида жиддийлашмоқда. Қишлоқларда одамлар совуқда қолмаслик учун печка ва турли қўлбола тизимлардан фойдаланишга мажбур бўлади. Туркманистоннинг Россияга газ сотишдан бош тортиши Ўзбекистон учун янада арзон газ манбаларига йўл очиши мумкин, аммо бунга эришиш учун Москвадан узоқлашишимизга тўғри келади. Бу қарор нафақат иқтисодий, балки сиёсий жиҳатдан ҳам мураккаб.
Жорий йил октябр ойидаёқ давлатга қарашли Туркменгаз компаниясининг президенти Максат Бабаев Россия билан 2019-йилдан бери амалда бўлган беш йиллик шартнома янгиланмаслигини эълон қилган эди. Бунинг сабаби сифатида экспортни диверсификация қилиш, ҳажмини ошириш ва нархларни кўтариш эҳтиёжи келтирилди. Туркманистон Москва билан олиб борган музокараларда талаб қилинган нарх оширишларини Россия қабул қилмаган эди.
Туркманистон Россияга газ беришни тобора камайтирмоқда
Туркманистон йилига 63,2 миллиард куб метр газ қазиб чиқаради, бу жараёнда фақат Туркменгаз эмас, балки Хитойнинг China National Petroleum ва Малайзиянинг PetroNas компаниялари ҳам фаол қатнашади. Шундан 31,5 миллиард куб метр газ ички эҳтиёжлар учун ишлатилса, тахминан 32-35 миллиард куб метри Хитойга сотилади. Россия билан тузилган келишувга кўра, ҳар йили 50 миллиард куб метр газ етказиб берилиши керак эди, аммо бу ҳажм ҳеч қачон амалга ошмаган. Масалан, 2021-йилда Россия атиги 10 миллиард куб метр газ сотиб олган бўлса, ўтган йили бу кўрсаткич 4,7 миллиардга тушиб кетди.
Бу орада Туркманистон Россияга газ сота олмаётган бир пайтда, Ўзбекистон совуқда газсиз яшамоқда. Ҳар йили куз охиридан баҳоргача кўплаб ўзбекистонликлар газ етишмаслиги сабабли карбон оксиди билан заҳарланиб ҳаётдан кўз юмади. Жорий йилда, Ҳудудгазтаъминот давлат компанияси маълумотларига кўра, 74 та заҳарланиш ҳолати қайд этилган бўлиб, 82 киши вафот этган ва яна 80 нафари оғир аҳволда қолган.
Ўзбекистонда табиий газ камаймоқда
Ўзбекистоннинг ҳам табиий газ қазиб чиқариш салоҳияти бор, лекин унинг ҳажми йил сайин камаймоқда. Мамлакатда газ захиралари 1,8 миллиард куб метрни ташкил этади, бу бўйича у дунёда 17-ўринда. 2024-йилнинг январидан сентябрига қадар 33,48 миллиард куб метр газ қазиб олинган бўлиб, бу ўтган йилга нисбатан 4,8 фоизга кам. Шу билан бирга, аҳоли эҳтиёжлари эса тобора ошиб бормоқда.
Энергетика вазири Жўрабек Мирзамахмудов ўтган ноябрь ойида Петербург газ форумида шундай деган эди: “Ўзбекистонда аҳоли табиий ўсиши йилига бир миллион кишини ташкил этади, иқтисодиёт эса 6 фоизга ўсмоқда. Энергияга бўлган талаб ҳар йили 10-15 фоизга ошиб бормоқда.”
Ҳозирда Ўзбекистон газни Россиядан сотиб олмоқда ва шу йилнинг сентябрь ойидан бошлаб Туркманистондан ҳам импорт қилишни бошлади. Бироқ мутахассислар Ашхобод билан яқинлашишни тавсия қилмоқда, чунки Туркманистон иқтисодий жиҳатдан энг яхши шароитларни таклиф қилмоқда. Собиқ энергетика вазири Анвамирзо Хусаинов шундай дейди: “Ўзбекистон ва Туркманистон ўртасидаги чегаранинг узунлиги 1 500 километрдан ошади ва Туркманистон гази аллақачон Хитой ёки Россияга ўтиш учун бизнинг ҳудудимиз орқали ўтади. Бизга фақат аниқ сиёсий ирода керак.”




